روغنهاي مورد استفاده در ماشين آلات سنگین به 3 دسته اصلی تقسیم بندی می شوند:

روغن موتور

روغن هیدرولیک

روغن دنده

روغن موتور ماشین آلات سنگین

حدود 85 سال پيش كه اولين خودروها وارد ايران شد، روغنكاري موتورها با ماده ساده اي كه از نفت خام به دست مي آمد و امروزه روغن پايه ناميده مي شود صورت مي گرفت.

 

امروزه با پيشرفت تكنولوژي ساخت موتورها و كاربردهاي گوناگوني كه از ماشين آلات بعمل مي آيد، ديگر روغن پايه به تنهايي قادر به برآورده نمودن احتياجات موتورها نبوده و در همين راستا شركتهاي سازنده روغن مواد افزودني خاصي را كه در قسمت به روغنها اضافه می نمايند.

 

متاسفانه اطلاعاتي كه در مورد روغن موتور به اكثر مردم مي رسد اطلاعاتي است كه به روغنهاي قديمي مربوط است . به عنوان مثال در مورد روغنهاي قديمي ديرترسياه شدن روغن دليل كيفيت بهتر آنها بود اما در مورد روغنهاي امروزي، اين موضوع صادق نيست.

 

وظايف روغن موتور:

روغن موتور وظايف متعددي به عهده داشته كه از آن جمله مي توان به موارد زير اشاره نمود:

1. روغنكاري اجزاء

2. خنك نمودن موتور

3. گرفتن ضربه وارده بر قطعات

4. آببندي فاصله رينگهاي پيستون و ديواره داخلي سيلندر و جلوگيري از خروج گازهاي متراكم

5. انتقال ذرات ريز فلزات و گرد و خاك از داخل موتور به فيلتر روغن

6. جلوگيري از رسوب دوده در رينگ ها، ياتاقانها، سوپاپها و … و تميز نگهداشتن قطعات موتور

7. جلوگيري از زنگ زدن و خوردگي قطعات موتور

 

طبقه بندي روغن موتور:

همانگونه كه در قسمت قبل اشاره گرديد در صنعت روانكاري به منظور شناخت و كا ربرد صحيح روغنها از دو گونه طبقه بندي شامل درجه گرانروي و سطوح كيفيت استفاده مي گردد.

 

الف- طبقه بندي روغن موتور برحسب درجه گرانروي:

انجمن مهندسين خودرو SAE به دليل اهميت گرانروي، اساس طبقه بندي روغن هاي موتور را براين ويژگي بنا نهاده است. بطوريكه در اين سيستم دو گروه از درجات گرانروي مورد تعريف قرار مي گيرند. يك گروه داراي حرف (winter) w و ديگري كه بدون حرف w است.

 

درجات داراي حرف W معرف گرانروي يا متناسب بودن روغن براي كار در فصول سرد سال و دماي پايين پمپ شدن روغن مي باشد. روغنهاي موتور از لحاظ گرانروي به دو دسته روغنهاي تك درجه اي مانند روغن هاي SAE10 30 40 و روغن هاي چند درجه اي مانند روغن هاي SAE20W50 , SAE10W30 , SAE5W٢٠ تقسيم بندي مي شوند.

 

در دسته دوم كه روغن هاي چهارفصل يا اتوماتيك نيز ناميده مي شوند، عدد سمت چپ W ميزان گرانروي روغن در دماي پايين و عدد سمت راست ميزان گرانروي روغن را در دماي بالا نشان مي دهد. اين روغن ها بعلت داشتن مواد افزودني خاص، در سرما  استارت زدن مثل روغن سبك SAE10 , SAE20  هستند.

 

موتورخودرو با استفاده از آنها براحتي روشن م يشود. در اين صورت روغن به سرعت به تمام قسمتهاي موتور رسيده و روغنكاري قطعات را به خوبي انجام م يدهد و با گرم شدن موتور افت گرانروی كمتر از افت گرانروي روغن هاي SAE30 یا SAE50 خواهد بود. و بدين لحاظ در گرما لايه روغن بين قطعات باقي مي ماند و به خوبي آنها را از يكديگر جدا نگه ميدارد.

 

با توجه به اينكه 80 درصد ساييدگي قطعات متحرك موتور در مرحله استارت رخ مي دهد و در مرحله اي كه معمولا موتور سرد است، روانكاري قطعات بسيار مهم و ضروري است، از اين رو بهتر است از روغن هاي چند درجه اي كه در سرما داراي گرانروي پايين هستند، استفاده شود.

 

ب- طبقه بندي برحسب سطوح كيفيت و استانداردهاي مربوطه:

انستيتو نفت امريكا (API) كيفيت روغن هاي موتور را از لحاظ کیفیت در دو گروه دسته بندي نموده است .

گروه اول روغن هاي موتور بنزيني كه باعلامت (Service) S  (نماينده ايستگاههاي تعويض روغن، گاراژها و بنگاههاي فروش خودروها ) مشخص شده و گروه دوم روغن هاي موتورديزلي كه باعلامت (Commercial ) C  (وسايل نقليه تجارتي، كشاورزي و ناوگان) مشخص شده است و سطح كيفيت هر يك از روغن هاي اين دو گروه به وسيله حروفي (به ترتيب الفبا ) كه بعداز حرف c يا s نوشته مي شود مشخص مي گردد.

روغن موتور بنزيني SA-SB-SC-SD-SE-SF-SG-SH-SJ

روغن موتور ديزلي CA-CB-CC-CD-CE-CF٤-CG-CH٤

 

روش انتخاب روغن موتور مناسب:

همانگونه كه اشاره گرديد، روغن موتور براساس درجه گرانروي و سطوح كيفيت طبقه بندي گرديده و لازمست در هنگام انتخاب روغن مدنظر قرار گيرد.

 

توصيه سازندگان خودرو و ماشین آلات جهت انتخاب روغن:

سازندگان ماشين آلات معمولا درجه گرانروي روغن موتور را در دفترچه راهنماي ماشين درج مي نمايند كه لازمست در هنگام انتخاب روغن مدنظر قرار گيرد .

سازندگان روغن نيز توصيه هايي در اين زمينه دارند . در صورتيكه دفترچه راهنماي ماشين در دسترس نباشد مي توان براساس روش زير روغن موتور مناسب را انتخاب نمود:

 

1. انتخاب درجه گرانروي روغن:

انتخاب درجه گرانروي مناسب به شرايط محيط كاركرد ماشين آلات ارتباط دارد . روغن موتور ماشيني كه در شرايط گرم جنوب كشور مشغول به كار مي باشد، با ماشيني كه در منطقه سردسير كشور فعاليت مي كند، متفاوت مي باشد. در اين رابطه مي توان از جدول زير جهت انتخاب روغن كمك گرفت:

 

محدوده دماییگرانروی پیشنهادی
10+ الی 30 -SAW 5W20
15+ الی 25 -SAW 10W30
40+ الی 9+SAW 15W40
40+ الی 0SAW 30W
50+ الی 10 -SAW 40W

 

2- انتخاب سطح كيفيت روغن موتور :

بعد از انتخاب درجه گرانروي مناسب لازمست تا سطح كيفيت روغن مورد مصرف نيز تعيين گردد. سطوح كيفيت توصيه شده براي مدلهاي مختلف موتورهاي ديزل به شرح زير ارائه شده است.

 

-مدل خودرو - مشخصات موتوركيفيت توصيه شده
دهه 1940 – موتور ديزل سبك غير سوپرشارژ با سوخت گازوئيل مخصوصAPI-CA
دهه 1950 - موتور ديزل سبك غير سوپرشارژ با سوخت گازوئيل معموليAPI-CB
دهه 1960 - موتور ديزل سبك غير سوپرشارژ و سواري ديزليAPI-CC
1950 الي 1980 – ديزل سنگين سوپرشارژ و توربو شارژAPI-CD
1980 الي 1984 – ديزل سنگين سوپرشارژ و توربو شارژ (روغن چند درجه اي)API-CE
1984 تا 1992 – ديزل سنگين سوپرشارژ و توربوشارژ (روغن چنددرجه اي)API-CF
1992 تا 1995 – ديزل سنگين سوپرشارژ و توربوشارژ (روغن چند درجه اي)(API-CF(4
1995 تا 1997 – ديزل سنگين سوپرشارژ و توربوشارژ (روغن چند درجه اي)(API-CG(4
1998 تا 2000 – موتور ديزلي توربوشارژ(API-CH(4
2001 به بعد موتور ديزلي توربوشارژ(API-CH(4
 2004 به بعد(API-CI(4

 

پس از تعيين درجه گرانروي و سطح كيفيت روغن براساس جداول ، حال مي توان نسبت به تامين روغن موتور مورد نياز از بازار اقدام نمود. جدول زير برخي از روغن موتورهاي قابل استفاده براي ماشين آلات عمراني كه در بازار داخل وجود دارد را بصورت معادل سازي شده با روغنهاي چند شركت خارجي نشان مي دهد.

 

نكاتي در مورد مصرف روغن موتور:

 

1. تعويض روغن موتور:

روغن موتور بعد از مقدار معيني كار در موتور با مواد حاصل از احتراق آلوده، اكسيده و تجزيه شده و همچنين مواد افزودني آن مصرف مي گردد و لازمست كه تعويض شود . لازم به ذكر است كه يكي از مزاياي استفاده از آناليز روغن تعيين زمان دقيق تعويض روغن موتور مي باشد.

 

2. سياه شدن روغن:

در يك روغن موتور مرغوب، به تدريج سياه شدن روغن دليل اين است كه آن روغن داراي قدرت پاك كنندگي مناسب مي باشد. به عبارت ديگر دوده ها را در خود شناور نموده و از رسوب آنها در لابه لاي قطعات جلوگيري مي كند. بنابراين سياه شدن روغن دليل مرغوبيت آنست و نبايد براين اساس روغن تعويض گردد.

 

3. تاثير شرايط سخت كاري بر زمان تعويض روغن:

سازندگان خودرو، كيلومتركاركرد تعويض روغن را در دفترچه راهنماي خودرو درج مي كنند. بطور كلي درصورتيكه روغني باسطح كيفيت مناسب انتخاب شود، مي توان از آن تا چند هزار كيلومتر در موتور استفاده نمود . لازم به ذكر است كه اگر موتور در شرايط سخت كار كند، روغن بايد كمي زودتر تعويض گردد.

شرايط سخت عبارت اند از:

• سرعت خيلي زياد خودرو.

• رانندگي با بار زياد و در سربالايي ها و يدك كشيدن.

• زياد درجا كاركردن موتور (مثل ترافيك سنگين).

• رانندگي در سرما، قبل از اينكه موتور كمي گرم شده باشد.

• بطور مستمر مسافتهاي كوتاه را طي كردن و خودرو را خاموش و روشن كردن بويژه در سرما.

• رانندگي در هوايي كه خيلي رطوبت، يا خيلي گردو خاك دارد.

 

4. اطمينان از رسيدن به موقع و دائم روغن به قطعات موتور:

روغن موتور بايد با فشار معيني روغن را به همه قطعات برساند . فشار كمتر يا بيشتر از حد، ممكن است نشانه نرسيدن روغن كافي به قطعات باشد. كم بودن فشار روغن موتور، در بيشتر موارد به اشكالات مكانيكي مثل خراب شدن پمپ روغن و غيره مربوط مي باشد، اما روغن موتور هم مي تواند در اين پديده موثر باشد .

 

مثلا اگر از روغني با گرانروي كم استفاده و يا روغن در گرماي موتور بيش از حد شل شود، مي تواند باعث كم شدن فشار روغن گردد. استفاده از روغنهايي با سطح كيفيت و درجه گرانروي مناسب، به شرطي كه موتور اشكال مكانيكي نداشته باشد، باعث ايجاد فشار روغن لازم مي گردد.

 

بطور كلي از طريق موارد زير مي توان از رسيدن به موقع و دائم روغن به قطعات موتور اطمينان حاصل كرد:

• اطمينان از سالم بودن قطعات مكانيكي موتور و به ويژه پمپ روغن

• مناسب بودن روغن موتور

• از طريق درجه يا چراغ فشار روغن

• از طريق ميله اندازه گيري سطح روغن مخزن

 

5. روغن سوزي:

در اطراف پيستون موتور شيارهايي وجود داشته كه در آنها رينگهايي تعبيه شده اند . اين رينگها مي توانند در داخل شيار، قدري باز و بسته شده و هنگام بالا و پايين رفتن پيستون فاصله پيستون و جداره داخلي سيلندر را آببندي نمايند تا هنگام تراكم، گازها از داخل سيلندر خارج نشوند.

 

ضمنا رينگهاي روغن، روغن موتور اضافي مانده روي ديواره سيلندر را جارو مي كنند. اگر به دليلي (مثل مواردي كه روغنها مواد پاك كننده نداشته باشند و دوده در شيار جمع شود رينگها در محل خود بچسبند و نتوانند آزادانه حركت كنند، نخواهند توانست وظايف آببندي و جمع كردن روغن را بخوبي انجام داده و لذا روغن وارد محفظه احتراق شده و مي سوزد.

 

در اين صورت گفته مي شود كه موتور به روغن سوزي افتاده است. اين وضعيت علاوه براينكه قدرت و كشش موتور را كاهش مي دهد، لطمات ديگري به موتور و نيز به محيط زيست وارد مي كند. خودروهايي كه روغن سوزي دارند از اگزوز خود دودي مايل به آبي و بصورت دائم خارج مي كنند.

 

6. كم شدن مقدار روغن موتور:

كم شدن روغن مي تواند به علت نشت روغن (مثلا از زير كارتل يا از بالاي موتور ) يا به دليل بخار شدن روغن و يا بعلت روغن سوزي باشد. نشتي يا روغن سوزي موتور هم يشه از نامناسب بودن روغن نيست و نبايد با استفاده از روغنهاي سنگين تر از حد لازم، بطور ظاهري مشكل را برطرف كرد.

 

اين كار صدمه بيشتري به موتور وارد خواهد نمود . بايد توجه كرد كه كم شدن روغن به مقدار جزئي طبيعي مي باشد (هرچند از لحاظ محيط زيست هيچ روغني نبايد بصورت بخار يا سوخته و يا از طريق نشت وارد محيط شود) به همين دليل است كه سازندگان خودرو توصيه م ي كنند كه در فواصل زماني يا پس از كيلومتر كاركرد معين موتور، سطح روغن موجود در مخزن روغن بررسي شود و در صورت لزوم روغن از همان نوعي كه در موتور ريخته شده است اضافه گردد.

 

7. مخلوط نمودن روغنهاي مختلف:

مخلوط نمودن روغنهاي مختلف (و از جمله چند روغن موتور مختلف ) مجاز نيست، مگر در شرايط بسيار اضطراري، كه در اين صورت بايد در اولين فرصت روغن تعويض شود و از روغن موتور مناسب استفاده گردد . با توجه به نكته فوق اضافه كردن موادي به عنوان مكمل به روغن موتور مجاز نمي باشد.

 

8. استفاده از روغنهاي دنده به جاي روغن موتور:

روغنهاي دنده به كلي با روغنهاي موتور متفاوت مي باشند. اولا درجات گرانروي آنها متفاوت است. مثلا يك روغن دنده SAE90 لزوما سنگين تر از يك روغن موتور  SAE40 نیست.

 

به عبارت ديگر اين دو درجه بندي هيچ ارتباطي با هم ندارند . ثانيا مواد افزودني روغنهاي دنده و روغنهاي موتور كاملا با هم متفاوت مي باشد. نتيجه مهم اينكه دو نوع روغن را نمي توان به جاي هم مصرف نمود .

 

البته در موارد نادري از برخي روغن موتورهاي مرغوب با گرانروي معين، در گيربك س بعضي خودروهاي قديمي استفاده مي شده است . اما نكته مهم اين است كه به هيچ وجه از روغن دنده نمي توان به جاي روغن موتور استفاده نمود.